Tijdslijn Ontwikkeling Nederlandse Stad, met een nadruk op de Randstad
Bronnen: H. van der Cammen & L.A. de Klerk, Ruimtelijke Ordening, Spectrum, 1999 (1986) K. Doevendans & R. Stolzenburg, Stad en Samenleving, Martinus Nijhoff 2000
Datum		Stad	Gebeurtenis	Details	Commentaar
-12	VC	Nijmegen	Romeins Castrum	Oude rivierovergang bij een stuwwal bij de kruising tussen de rivier en een oude heerweg vanuit de Betuwe	Noviomagus
300	ca.	Maastricht	Romeins Castrum	Ontstaan terplaatse van een vaste brug over de Maas waar de weg Lyon-Parijs-Tongeren-Keulen de Maas kruiste	Tussen Castrum en bruggenhoofd ontstonde een wijk voor neringdoenden en oudegedienden
300	ca.	Utrecht	Romeins Castrum
800		NL	4 pre-stedelijke en stedelijke nederzettingen	Deventer, Maastricht, Nijmegen en Utrecht
800	ca.	Middelburg	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Vluchtburg aan de Arne die beveiliging bood tegen de Noormannen. Burg had hoge ligging en is bepalend geweest voor de concentrische vorm van de stadskern. Binnen de burg onstond een handelsnederzetting en kerkelijk centrum met markt op het hoogste punt. Kreekruggen vormden basis voor huidige radiale structuur
840	877	Europa	Karel de Kale	Machtigt zijn grafen en onderdanen burchten te bouwen ter verdediging tegen de Noormannen
1096		Europa	1ste Kruistocht
1100		Groningen	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Brinkdorp waarvan het westelijk deel tot binnenhaven wordt vergraven. De Aa en de Hunze geven toegang tot het Reindiep en de Zee bij Lauwers	Na aanslibbing van Lauwers en het Reindiep en toename van de afmetingen van schepen verliest Groningen positie als have en handelstad
1150		Dordrecht	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1225	ca.	Haarlem	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1225	ca.	s- Hertogenbosch	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Stadsvorm bepaald door Domel en de Aa, die samenvloeiend tot de Dieze een driehoekig stuk land afgrenzen: de latere markt
1225	ca.	Leiden	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Ontstaan ter plekke van een splitsing van de Rijn. Er wordt een gracht gegraven die beide armen met elkaar verbind en het driehoekig stuk land wordt verhoogd door het klei afkomstig uit de gracht. Daarop wordt een tufstenen burcht gebouwd
1225	ca.	Arnhem	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1225	ca.	Delft	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1225	ca.	Zwolle	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1225	ca.	Muiderslot	Gebouwd als waterburcht
1250		Den Haag	Binnenhof gebouwd als grafelijk paleis door Willem II
1275	ca.	Amsterdam	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Ontstond als haven en visservlek aan de monding van de IJ. In de nabijheid van het kasteel van de Heeren van Amstel ontsond een markt en stapelplaats
1275	ca.	Gouda	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Ontwikkelde zich als visserplaats waar de Gouwe in de Ijssel loopt. Bij een kasteel ontstond een bedrijfs en handelsplaats aan beide oevers van de Gouwe. De Gouwe zelf wordt omgevormd tot binnenhaven
1275	ca.	Den Haag	Ontstaan als stedelijke nederzetting
1275	ca.	Rotterdam	Ontstaan als stedelijke nederzetting	Ontstond als vissersgehucht gelegen aan de aanslibbingen van het riviertje de Rotte in de Maas. Een bedijking van de Maas en de afdamming van de Rotte leidde te zamen met de aanwezigheid van het kasteel Wena en het kasteel Bulgersteijn tot ontikkeling van een dorpje, met de mond van de rivier als haven
1275		Den Haag	Binnenhof uitgebreid door Floris V	Bouw Ridderzaal
1300	1400	Amersfoort, Deventer, Leiden	Verschillende malen uitgelegd		Zolang stadswallen uit aarde en pallisaden bestonden was uitleggen goedkoop. Toen er stenen muren werden opgetrokken duurde dat veel langer
1350		Europa	Eerste vuurwapens worden ontwikkeld
1351		Leiden	dwingt Octrooi op de Buitennering af op landsheer	Verbod om binnen straal van 19 KM roind stad laken te reden, weven en vollen. Geen adellijke woonkastelen binnen 2.5 mijl van de stad	Versterking van macht en centrumpositie van stad
1375	ca.	NL	Ontstaan van Vroedschappen	Het radplegen van en de ruimere participatie door althans de bovenlaag van de brugers leidden in de steden van Holland en te Middelburg tot het ontstaan van de Vroedschap, veelal oud-leden van de magistraat
1400		Helmond	Kasteel gebouwd als waterburcht
1450		Europa	In plaats van stenen worden nu ijzeren kogels gebruikt	Stevigere ommuringen worden noodzaak: grachten, wallen en zware stenen stadsmuren opgericht voorzien van stadspoorten waaraan, om te voorkomen dat het zwakke plekken zouden worden, hoge constructieve en architectonische eisen worden gesteld
1525		NL	38 steden met >2500 inwoners. Dat is 27% van bevolking	Belangrijkste steden waren Utrecht ca 30.000 inw., 's Hertogenbosch, 23.000 en Leiden 23.000 inw. Amsterdam, Haarlem, Dordrecht, Delft en Gouda ca 10 - 15.000 inwoners Alkmaar, Leeuwarden, Schiedam en Vlissingen nog onder de 5000 grens
1570		Amsterdam	Bevolking 30.000
1573		Leiden	Leidens ontzet		Productie van de draperie nog maar 4% van 1520
1577		Leiden	Rapport over armenzorg	oorzaak van armoede wordt toegeschreven op productiewijze: alle ambachtslieden bij slecht5s enkele rijke drapeniers en dienst en worden behandelt als slaven	stadsbestuur besluit lakennijverheid nieuw leven in te blazen en productie aan strenge voorschriften en keuren te onderwerpen
1580		Leiden	Bevolking 12.000	Groei bevolking in Leiden zet Leidse Vroedschap onder druk van lakenreders en drapeniers om stad uit te breiden	Stad probeert te voorkomen dat Vlaamse immigranten in omringende dorpen of Delft gaan vestigen
1581		Leiden	Volkstelling	gruwelijk beeld van armoede woning nood komt boven water en de stad neemt maatregelen.	grondeigenaren met leeg erf aan openbare weg krijgen bouwplicht. Bij weigering werd grond na taxatie verkocht. Iedere woning in de laatste 30jaar verbouwd tot schuur, pakhuis of stal moest weer voor bewoning geschikt worden gemaakt. Lakenvollers werden geconcentreerd rond Maredorp om zo waterverontreiniging te verminderen. stad neemt zelf voorbeeld door kloostercomplexen in de stad te weiden aan armen en ziekenzorg en de stichting van de Hogeschol, aan de rand van de stad werden ze gesloopt en verkaveld voor woningbouw. In Maredorp nam stad initiatief voor het bouwen van 64 kleine woningen tegen lage huren
1583		Willemstad	Ontw. Frans de Traytorrens in opdracht van Willem van Oranje	7 hoekige fortificatie symboliseert 7 provincieen
1584		Antwerpen	Val van Antwerpen door Alexander Farnese, Hertog van Parma	Amsterdam neemt functie van Antwerpen over	Veel immigratie van Vlaamse koop en handelswerklieden, verbetering organisatie van handel door samenwerking van kooplieden in Compagniën van Verre
1585		Antwerpen	Afsluiting van de Schelde	Amsterdam neemt functie van Antwerpen over	Opbloei oostzeehandel, oprichitng van de Wisselbank en schaalvegroting van handel door vaart op Indië en West-Indië
1585		Amsterdam	stadsuitbreiding	Lastage ingericht als woonwijk
1585	1740	NL	Nederland als centrum van de wereld handel	Nederland kwam aan de top te staan van de wereld hierarchie van handelscentra, kwam op als spil van wat nu definitef een mon-nucleair systeem was: de eerste en, voor het grootste deel van de vroeg moderne tijd, de enige echte wereldstapelmarkt: J.I. Israel Daarbij was het een republiek
1593		Amsterdam	stadsuitbreiding	Nieuwe Fortificatie gebouwd op aandringen van Willem van Oranje	Gebied rondom singel, rommelig door Recht van Preferentie, waardoor onteigenden oorspronkelijk bezit terug konden kopen of te pachten als ze niet nodig waren voor openbare werken
1600		NL	Simon Stevin	Vande Oirdeningh der steden, en als byvough: vande Oirdening der Deelen eens Huys met 't gheene daer ancleeft	Vooral praktische inzet, geen esthetisch formalisme. Rechthoek meest geschikte grondvorm, voorkomt moeilijke hoeken en laat stadsuitbreiding in bestaand patroon toe; bereikbaarheid staat centraal, goede licht en luchttoetreding (kritiek bestaande smalle lange woningen)
1607	-1624	Groningen	stadsuitbreiding	Verdubbeld oppervlakte van stad	Grote uitbredingen door de kost van militair geschut
1608	-1641	N & Z Holland	27 plassen en moerassen drooggelegd	Voornamelijk door kooplieden uit steden	Landerijen goeie en deftige belegging
1609		Amsterdam	Plan voor uitbreiding	Stadstimmerman Hendrick Jacobsz. Staets maakt fortificatieplan	Staduitbreding vooralsnog op 2e plaats
1610		Amsterdam	Bevolking 70.000
1611		Leiden	Vroedschap besluit stad uit te breiden	Jan Pietersz. Dou krijgt opdracht een Stadsuitleg te ontwerpen dat aanluit op bestaand stratenplan en verbeterde waterhuishouding. Ondanks weerstand van huisjesmelkers die de woningmarkt zagen instorten werd nieuwe wijk in 1035 kavels verdeeld	uitleg was nodig om industrie te versterken en vestiging van immigranten buiten de muren op te lossen, deze vormden een zwakke schakel in de verdediging van de stad. "ook sal strecken tot vercierende der stadt gelyck mede fraij gesicht gaende langs de strate" welstandvoorschriften over hoogte en helling gevel uitgevaardigd, maar bepalingen over grondgebruik en verbod op smaldelen ontbrak: dit werkte speculatie in de hand.
1613		Amsterdam	Vroedschap besluit tot uitbreiding van stad	Plan voor fortificatie en stadsuitbreiding met grachtengordel als uitgangspunt	patroon van kaden, grachten en erven los van het bestaande landschap ontworpen. Dus geen gebruik van de bestaande landschaps structuur. Het eerste deel reikte tot de Heiligewegspoort.
1614		Amsterdam	Details van stadsuitbreidingsplan uitgewerkt door Staets en Lucas Sinck	In 't jaar voort van veerthien gevallen is men krachtig / Aan 't slechten tot de grondt van dóude Wallen machtig: Dees'Meester-timmerman, met meester Lucas naeme / De nieu-Stadt bij der hand, begonnen te beraemen / 't Patroon van 't gantsche werck met alle syne Grachte / Met al sijn straten, met syn wallen, forten, krachten	Grondpolitiek speelt hoofdrol: Kooplieden reserveerden de hoofdgrachten als woongebied door vast te stellen dat grond alleen in royale kavels mocht worden verkocht en niet vervolgens worden gesmaldeerd. Koper van een erf kreeg voorkeursrecht op verkoop naastgelegen erven. Hierdoor vaak drie huizen op 2 erven om verbod op smalderen te ontduiken. Door systeem van rentedragende hypotheken werden kavels vaak opgekocht door metselaers en timmerlieden die de huizen bouwden voor de handel
1614		Rotterdam	Verbod op smalderen	Regeling werdt vaak ontdoeken om stichtingskosten van huizen betaalbaar te houden	Regeling werkt alleen in Amsterdam door welvaart.
1614	?	Amsterdam	Lucas Sinck ontwerp stratenplan van Jordaan	11 grachten 14 straten	volgens loop van oorspronkleijke poldersloten en met respect voor eigendomsverhoudingen
1614		Amsterdam	Melioratierecht toegepast	op gronden en huizen die niet onteigend hoefde te worden	eigenaren betaalden belasting op waardevermeerdering
1622		Leiden	Bevolking 45.000
1640		Amsterdam	Bevolking 140.000
1643		Oslo	Brand af	Isaac van Geelkercken betrokken bij herontwerp Invloed van Stevin
1650	?	Kalmar	Andries Sersanders ontwerpt plan	Invloed van Stevin
1650	?	Christianshavn	Johan Sems ontwerpt plan	Invloed van Stevin
1655		Amsterdam	Kattenbrug wordt door stad grond vrijgegeven voor bouw van scheepswerven
1661		Amsterdam	Cornelis Danckerts de Reij ontwerpt nieuwe stadsuitleg voor zuid en oostzijde tot aan de Amstel	Recht van preferentie was vervallen en gronden die niet voor straten en grachten was bestemd werden bij openbare veiling verkocht
1661		Haarlem	Salomon de Bray	Bedenckingen over het uytleggen en vergrooten de Stadt Haarlem	ziet stadsuitleg als stimulans voor werkgelegenheid en welvaart, het voortbestaan van de voorstadsbebouwingh beschouwt de Bray als zwak bestuur. Stad moet aantrekkelijk gemaakt worden voor nieuwe bewoners
1663		Utrecht & Amsterdam	Leidse model van verkoop bij openbare veiling toegepast
1664		Utrecht	Burgemeester Moreelse pleit voor uitbreiding van de stad	Hugo Ruys maakt plan: 't Concept vande Plat Grondighe Afbeeldingh des oude-niwe Stad Utrecht	Plan vooral afgestemd op Stichtse Adel, de regenten en hun belangen, voor woningnood
1665		Amsterdam	plan Daniel Stalpaert	Grachtengordel wordt compleet
1670		Leiden	Bevolking Leiden 70.000
1671		Haarlem	besluit to stadsuitbreding	na 30 jaar deliberatie en past Leidse model van verkoop bij openbare veiling toe
1680		Coevorden	Ontw Menno van Coehoorn	ideale militaire vesting
1770		Amsterdam	Koloniale handel loopt sterk terug	Positie Amsterdam vooral overgenomen door Londen en Hamburg
1795		Amsterdam	Armenhuizen slokken kwart van stadsbegroting op
1795		Rotterdam	53.000 inwoners
1798		Amsterdam	VOC opgeheven
1800		Den Haag	volkstelling	Er worden op 8200 woningen 872 leegstaande huizen geteld. 554 woningen waren al afgebroken omdat de eigenaren de belastingen niet konden betalen
1800		NL	Bevolking 2 miljoen
1802		NL	Coninentaal stelse geintroduceerd door Napoleon	Havensteden raken in het slop
1805		Leiden	bevolking 28000	Bevolkingsverlies mede door trek naar land door opleving landbouw
1811		Amsterdam	Verliest in periode van 1798 bijna 15000 inwoners
1814		NL	Bij wet worden de vestingewerken van 50 steden  geen militaire waarde meer toegekend	Vestingen waren dikwijls al als stadswandeling in gebruik en werden vaak aals singel herschapen: Zi8e Het voldelpark 1865 en Het Park 1851
1815	1840	NL	Neomercantilisme van Willem I	aanleg van kanalen en harde wegen stimuleert centrale marktfunctie van provinciehoofdsteden
1815	1840	Amsterdam & Rotterdam	Stichting vrije entrepots	ter verhoging van concurrentiekracht ten opzichte van Antwerpen en Hamburg
1818		Steenwijk	Frederiksoord gesticht	J van den Bosch sticht Maatschappij vn Weldadigheid met doel stedelijke paupers op te leiden tot behoorlijke agrariers	werkeloosheid wordt bestreden met stichting industriele werkinrichtingen, spinhuizen, verbetering van onderwijs en tewerkstelling op het platte land in ontginningen: kolonien van de Maatschappij van Weld.
1824		NL	Oprichting Nederlandse Handel Maatschappij
1830		Arnhem	Stadsuitbreiding	Singelbebouwing	gepland met welstandvoorschriften
1830		Rotterdam	Kanaal door Voorne	Om Marine werf in Rotterdam sneller te kunnen bereiken	In de praktijk was dit kanaal echter geen succes, te veel sluizen en ook de toegang tot het kanaal, het Goereesche Gat, verzandde sneller dan gedacht. Een gevolg hiervan was dat de marine zich nog nadrukkelijker vestigde in Hellevoetsluis. Rotterdam was toch onbereikbaar...
1830		NL	Invoering Cultuurstelsel
1832		Rotterdam	1ste van meerdere cholera epidiemieën
1833		Utrecht	Stadsuitbreiding	Van Asch van Wyckskade	gepland met welstandvoorschriften en direct geinspireerd op Moreelse, de voorganger van Brugemeester Vans Asch van Wyck
1834		Rotterdam	Plan van een onbekende	Pleit voor bochtafsnijding van de Maas, vooral door Willem I	Stad zou op het aldus ontstane eiland Fijenoord uitgebreid kunnen worden en dode rivierarm zou kunnen worden ingericht als handelsdok
1839		Rotterdam	Willem Nicolaas Rose krijgt opdracht hygiënishce toestand te verbeteren	3 jaar later presenteerd het waterproject
1840		Rotterdam	% huizen met meer dan 10 bewoners = 43
1840		Rotterdam	78.000 inwoners	Groei over periode van 45 jaar van 25,000 inwoners zonder systematische stadsuitbreding	Lanenkwartier aan de westzijde van Coolvestsingel was een overloopgebied geworden
1842		Gouda	Arts E.C. Büchner observeert mindervermogenden drinkwater putten uit grachten waarop riolen loosden
1842		Rotterdam	WN Rose presenteerd Waterproject	Scheiding boezemwateren en stadsgrachten, nieuwe singelweteringen om bewoonde en onbewoondele delen van polders te scheiden, demping klein stadsgrachten, sluiting van slachtplaatsen langs grachten en slaan van pompen voor vers drinkwater, platsoenen langs singelweteringen	Gemeente alleen bereid westelijk deel van het plan uit te voeren vanwege verbetering doorvaart op rivieren, en er werden slechts vijf pompen geslagen. Zie ook 1854
1848		Rotterdam	Stadsuitbreiding	Nieuwe Werk	gepland met welstandvoorschriften
1848		NL	Thorbecke schrijft nieuwe grondwet	beinvloed door Liberalisme
1849		Rotterdam	% huizen met meer dan 10 bewoners = 70
1850		NL	Bevolking 3 miljoen	sterfte cijfer 33,1 % geboortecijfer 33%
1851		Amsterdam	Oprichting arbeidersvereniging en woningstichtingen door Amsterdamse zakenlieden	Vereeniging ten behoeve de arbeidersklasse en de Vereeniging tot verbetering der huisvesting van de mingegeoede klasse Salerno	bouwde 710 en 88 woningen
1851		NL	Gemeentewet	17e eeuwse stedebouw traditie bestaande uit samenhangende uitbreidingsplannen, actieve grondpolitiek, onteigening in het belang van de stad en het opnemen van dwingende stedebouwkundige voorschriften in de verkoopvoorwaarden, werd in 1848 versmalt tot de Bouwverordening, geregeld in de gemeentewet	Overheids bemoeienis beperkte zich tot elementaire eisen inzake straatbreedte, rooilijnen en voorzieningen aan woningen. Stadsuitbreding werd een zaak van de particuliere onderneming
1851		Rotterdam	Het Park aangelegd	Particulier Initiatief	zie ook 1814 en 1876
1852		Amsterdam	Paleis voor Volksvlijt gebouwd op initiatief van Samuel Sarphati, zie ook 1864
1852		Nijverdal	textielfirma Salomonson bouwt 80 woningen voor werklieden van haar stoomweverij
1854		Rotterdam	Gemeenteraad neemt Waterproject over na herhaalde cholera-epidemieën	Singels weredn uitgevoerd naar ontwerp van J.D. Zocher die al veel ontmantelde bolwerken in fraaie stadsparken had omgetoverd	Zocher stelt voor hoogwaardige woonbebouwing langs singels te projecteren zodat revenuen de gemeentekas zouden spekken.
1855		NL	Rapport over woonomstandigheden wordt in opdracht van Willem III opgesteld	Rapport beval kwaliteitseisen voor de woningbouw en stedenbouwkundig: minimale straatbreedte, verharding, riolering, grondverbetering, open ruimte achter de woning en goede vuilafvoer	Het enige wettelijke instrument wqaarover men beshikte: de bouwverordening werd slechts mondjesmaat toegepast
1857		Rotterdam	2e Kamer stelt staatscommissie in	om vervoersproblematiek voor het Westen van Nederland te onderzoeken
1857		Rotterdam	Bouwverordening	Bevatte voorschriften over de minimum inhoud van slaapkamers en een verbod op woon en slaapvertrekken beneden de BG te bouwen, Ieder kamer moest licht en lucht ontvangen dus Alkoven waren toen al verboden
1858		Rotterdam	Pieter Caland presenteerd plan Nieuwe Waterweg	presenteerd voorstel om de Maas vanaf Krimpen onder handen te nemen en een "nieuwe" doorsteek te maken door de Hoek van Holland.	De monding zou weer trechtervormig moeten worden, net als vroeger, want Pieter had, heel uniek voor die tijd, berekend dat alleen met een grote trechtermond de getijden van eb en vloed voldoende moesten zijn om de Maas tot Krimpen op diepte te houden, zonder extra baggeren. De commissie nam het voorstel van Pieter over, maar voegde er wel aan toe dat er parallel aan het water ook een spoorlijn aangelegd moest worden
1858		Rotterdam	WN  Rose presenteerd Coolpolderplan	Uitwerking van het waterproject en eerste grote stadsuitbredingsplan van Nederland in de 19e eeuw: 4 punten: uitbreding van stad langs rivier naar het westen, bevolkingsprognose en dichtheidsanalyse leiden tot een bouwprogrmma voor 60.000 inwoners waarvan 20.000 uit te saneren stadskwartieren, Sanering binnenstad, beheersing grondwaterpeil en aanleg van rioleringsstelsel, stadsuitbreding Fijenoord voor handel en industrie en aanleg havens	Plan geboren uit de gedachte dat de bevolkingsgroei ordelijk moest worden opgevangen. Er moest een plan tot onteigening komen voor het saneren van het Lanenkwartier en delen van de binnenstad waar some meer dan 1100 mensen per hectare woonden. Polderstad zou over een eeuw het midden van Rotterdam bepalen. Rose gebruikte methode Stevin voor stadsuitbreiding. Toch deden het gebrek aan wettelijke en financiële middelen het plan de das om.
1860		NL	Industrialisatie komt op gang	Welvaart neemt toe
1860		NL	Spoorwegen	Verlening concessies aan particulieren voor aanleg van spoorwegen blijkt geen success	Minister van Hall stelt voor om openbare aanleg van spoorwegen op 8 plaatsen tegelijk te beginnen zodat geen gebied zich achtergesteld zou voelen
1860		Rotterdam	Aanvulling bouwverordening 1857	gevels dienden 5 m uit de as van de weg te staan en hoogte van gebouwen werd bepaald op 1.5 maal de straatbreedte
1862		Amsterdam	Wetsontwerp Aanleg Noordzeekanaal		Thorbecke zorgt voor concessie voor een particulier maatschappi en stad Amsterdam steekt ook geld in de onderneming
1862		Rotterdam	Wetsontwerp Nieuwe Waterweg		Geheel ten laste van staat gegraven omdat het eenopen riviermonding gold
1862		Rotterdam	WN Rose presenteerd plan voor Fijenoord	Kostbaar plan vanwege vele bruggen en kanalen	Plan ging vooral ten gronde aan het feit dat het nog ontworpen was voor de handwagen en de sleperskar en niet voor het stoomschip en de trein.
1862		Maastricht	Petrus Regout bouwt de woonkazerne Cité Ouvrière
1863		NL	Stichting Hogere Burgerscholen
1863		NL	Spoorwegen	Thorbecke dient wetsontwerp in om 1 concessie te verlenen aan Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen, een particuliere ondernemeing met behoorlijk staatstoezicht	Spoorlijk Antwerpen Moerwijk moet worden doorgetrokken tot Rotterdam ondanks weerstand Rotterdamse Scheepvaartlobby die geen bruggen wenste over de Maas, Thorbecke zet zich persoonlijk in voor spoorwegen en dreijft annexatie van de Gemeente Fijenoord door en in Amsterdam voor een centraal station op een eiland in het IJ
1863		Rotterdam	Begint met rioleringswerken
1864		NL	Spoorwegen	Spoorwegtrajecten Roosendaal-Bergen op Zoom en Breda Tilburg gereed
1864		Amsterdam & NL	Samuel Sarphati richt Nationale Hypotheekbank op	Naar het voorbeeld van de Crédit Mobilier dat de reconstructie van Parijs door Haussmann financieerde	De bank werd opgericht om het door hem ingediend plan van 100 ha uit te voeren in de omgeving van het o zijn initiatief gebouwde Paleis voor Volksvlijt te verfraaien. Plan werd maar voor een klein deel uitgevoerd. Maar hypotheek finaciering maakte het mogelijk voor kleine ondernemers speculatief te bouwen. Deze gingen vaak echter failliet
1865		Amsterdam	Vondelpark aangelegd	Particulier Initiatief	zie ook 1814 en 1876
1867		Rotterdam	Veemarkt en abattoir komen gereed	Zie Waterproject 1858
1867		Amsterdam	JG van Niftrik presenteed uitbreidingsplan	als ring om oude stad gelegd, verdeeld in fabrieks, arbeiders, burger en luxe wijken door parken van elkander gescheiden en door ruime wegen aan elkanderverbonden	typisch stedebouwkundig object en verraad meer invloed van Haussmann dan Stevin: ruim opgezet, met stervormige pleinen en boulevards, hield geen rekening met eigendoms en gemeentegrenzen, hetgeen onteigeningen en grenswijzinging zou verijzen. Gemeente wou de aanleg van parken niet finacieren
1867		Rotterdam	Marten Mees richt de Eerste Maatschappij van Burgerwoningen op	Bouwt drie woningblokken langs Crooswijkseweg	Bouw uit onder ander angst voor revolutie
1869		Rotterdam	Aanleg waterleidingen begonnen	Zie Waterproject 1858
1870		NL	Geboortecijfers stijgen en trek naar steden komt op gang
1870		NL	D.O. Engelen schrijft dissertatie: Over Arbeiderswoningen	"Men begint in te zien dat de arbeider evenals de machine, een goed onderkomen behoeft, wil hij veel produceren"	Combinatie eigenbelang en sociale rechtvaardigheid veroorzaakte bouw industriedorpen. Zoals Lanark reeds in 1795 door David Dale en Robert Owen
1870		NL	Oprichting Comité ter bespreking der Sociale Quaestie	Wou debat tussen bezittende klasse en arbeiders stimuleren om revolutie te voorkomen	J.C. van Marken was hier lid van zie 1884
1873		NL	Spoorwegen	Staatsnet telt 989 km
1873		NL	Victor de Stuers: "Holland op zijn smalst" De Gids	Stelde als eerste de modernisering van historische gebouwen, demping van grachten en sloop van stadspoorten aan de kaak	Kritiek op lelijkheid nam toe. Aanleiding tot de monumenten wet. Zie ook *
1874		NL	Stichting Gymnasia
1874		Rotterdam	Th. J. Stieltjes met WN Rose en CB v.d. Tak Plan Fijenoord	Plan krijgt gouden medaille op de wereldtentoonstelling vna Parijs in 1878	complex Binnehaven, spoorweghaven op initiatief van de Rotterdamsche Handelsvereeniging (een naar Brits voorbeeld met buitenlands kapitaal opgerichte maatschappij) werd ingericht o de snelle lossing van aankomende schepen
1875		Duitsland	Begrip functionele zonereing begint ontwikkeld te worden
1876		NL	Vestingwet	Hierdoor werden veel parken en singels aangelegd op oude vestingwerken	zie ook 1814 en 1865 Amsterdam en 1851 Rotterdam
1877		Amsterdam	J Kalff presenteerd Uitbredingsplan	Aanpassing van plan van van Niftrik, verschraalde versie: beperking van overheidsbemoeienis tot hygiënische eisen d.m.v. bouwverordeningen,	het is een aaneenrijging van kleine stratenplannen die slechts het beloop van straten en riolering regelen, eigendoms en perceelgrenzen en poldersloten bepalen het stratenpatroon en verkaveling, maximalisatie van grondopbrengst door smalle straten en ondiepe bouwblokken en hoge woningdichtheden 150-200 woningen p.hect., geen parken of plantsoenen, uitvoering particulier initiatief: speculanten: het zijn de kenmerken van de Oude Haagsche Schilderswijk, Rotterdams Oude Westen en de Amsterdamse Kinkerbuurt
1883		NL	Spoorwegen	Staatsnet telt meer dan 1300 km
1883	1900	Rotterdam	Stratenplannen	44 plannen door particulieren ontwikkeld tegeover slechts 7 door de gemeente
1884		Delft	Jacob Cornelis van Marken sticht Nederlandse Gist en Spiritusfabriek in 1864 en bout Agneta Park naar ontwerp van L.P. Zocher	78 Woningen met bedoeling het gemeenschappelijk eigendom van de bewoners te laten worden. NV Gemeenschappelijk Eigendom werd hiervoor opgericht op geld uit huur en exploitatie te verdelen tussen bewoners, winst zou worden uitgekeerd in vorm van spaaraandellbokjes, zodat huurders aandeelhouders van de NV zouden worden	Fabrikant lokte veel kritiek uit door zelf in een grote villa in het park te gaan wonen, waardoor huizen ernaast vaak langdurig leeg stonden, woonkosten waren relatief hoog en winkels in de stad gaven meer krediet
1887		Rotterdam	Aanvulling bouwverordening 1857 en 1860	aanleg en onderhoud van straten geregeld: geen straat mocht op minder dan 20 m van een evenwijdig gelegen straat worden aangelegd en alle strate dienden op het gementelijk riool en drinkwaternet te worden aangesloten. Tenminste 1 kamer moest meer dan 50 m3 inhoud hebben en opnieuw werden alkoven verboden	Uitzonderinge waren echter met toestemming van B&W mogelijk, en de uitzondering werd de regel, zie 1930 Rotterdam, Alkoofwoningen
1889		Oostenrijk	Camillo Sitte Publiceert Der Städtebau nach seinen künstlerischen Grundsätzen	Stad moet zowel fysiek als psychisch gezond zijn voor opeenvolgende generaties Doel is een schilderachtig besloten stadsbeeld	Sitte vatte een uitbredingsplan op als een algemeen plan waarin bestemmingen worden vastgelegd op basis van onderzoek naar ontwikkelingen van de bevolking en het verkeer, naar de behoegte aan voorzieningen. Analyse van het plangebied diende ook aankopingspunten te leveren voor het eigen karakter van de nieuwe stadswijken
1890	1900	Rotterdam	Bouwexplosie	Diepe smalle woningen	Diep en small wegens courante houtmaten en het streven zo weinig mogelijk onderheide, dure draagmuren te bouwen
1895		NL	Bevolking 5.1 miljoen	sterfte cijfer 25,7 % geboortecijfer 33%
1895		Amsterdam	NV Bouwonderneming Jordaan met geld van P.W. Janssen	Kocht een verkrot gebied in de Jordaan, 131 krotten werden gesloopt en 92 nieuwe woningen gebouwd,	het doel: terugkeer van de oorspronkelijke bewoners werd niet gehaald. Slechts 9 huishoudingen keerden terug de anderen konden de huren van f 1,70 to f. 3,40 per week niet betalen
1895		NL	Herstel wereldconjunctuur en overwinning landbouwcrisis	Lanbouwcrisis werd op 3 manieren overwonnen: specialisatie, intensivering en samenwerking in cooperaties	Bloembollen, export gerichtte landbouw, zuivel en suikerfabrieken
1895	1914	NL	verdubbeling industriele productie & Loonstijgingen 20 tot 30 %	Structuurweizigingen industrieen handel: specialisatie en opkomst grootwinkelbedrijf, voortschrijdende ondermijning van tussenhandel, concentratie en kartelvorming, ontstaan multinationals
1895		NL	Veiligheidswet	Voorbeeld van liberale hervormingsstreven	Zie ook Woningwet 1901
1896		NL	Rapport Het vraagstuk der volkshuisvesting	In opdracht van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen door H.L. Drucker, H.B.